Những câu thơ của Trần Mạnh Hảo như dẫn lối đưa chúng tôi trở về thị xã Lai Châu xưa trong thời xa vắng. Trong ký ức của những người dân nơi đây, thị xã Lai Châu của ngày hôm qua giờ còn lại ký ức dưới lòng sông Đà. Trên nền đất mới, là thị xã đang trên đà kiến tạo và phát triển - Thị xã Mường Lay của ngày hôm nay.

Nằm ở phía Bắc của tỉnh Điện Biên, cách thành phố Điện Biên Phủ 100km, vượt qua nhiều con dốc khá hiểm trở, thị xã Mường Lay hiện ra xinh đẹp như cánh hoa nép mình trong lòng đá. “Thị xã nhỏ như chiếc cúc áo cài trên ngực đất nước”, nằm ở thung lũng của hai dãy núi Pú Lỷ và Pú Vạp, khoảng giữa là dòng Nậm Lay chảy theo hướng Nam - Bắc, với đôi bờ “chỉ hẹp trong một tầm tiếng gọi”... đã trải qua biết bao thăng trầm lịch sử, bao sự thay đổi vô tình của thời gian, và ôm vào lòng bao đớn đau của một thời quá khứ...

Ngày 27 và 29/06/1990, trận lũ lịch sử trên suối Nậm Lay đã khiến 72 người thiệt mạng và mất tích, 251 người bị thương, đường sá nhà cửa bị tổn thất nghiêm trọng... Sau trận lũ đó, thị xã Mường Lay (xưa là thị xã Lai Châu) gần như đã bị xóa sổ hoàn toàn.

Thị xã Mường Lay nổi chìm dâu bể, sự nổi chìm thể hiện ngay trong chính lịch sử tên gọi của nó. Ban đầu là Châu Lai, rồi thị trấn Mường Lay, sau lại đổi thành thị trấn Lai Châu, thi xã Lai Châu..., và phải đến ngày 02/03/2005, Chính phủ ra Nghị định số 25 về việc điều chỉnh địa giới hành chính và đổi tên thị xã Lai Châu thành thị xã Mường Lay. Biết bao người đã sinh ra, lớn lên và sống tại đây, bao thế hệ đã chứng kiến những thay đổi của thị xã… nhưng dù có đổi thay bao nhiêu thì trong tiềm thức của họ luôn có những hoài niệm về thị xã của những ngày xưa.

Trước kia, người dân nơi đây chỉ biết tới công việc đồng áng, và nhiều người cả đời đã không dám mơ đến những ngôi nhà khang trang như thế này. Vậy mà giờ đây giấc mơ tưởng xa vời ấy đã trở thành hiện thực.

Ngày 29/04/2004, sau khi Quyết định số 196 của Thủ tướng Chính phủ về việc quy hoạch tổng thể di dân Tái định cư Thủy điện Sơn La được ban hành và đi vào thực hiện, thì đến ngày 28/12/2005, UBND tỉnh đã phê duyệt quy hoạch tổng thể thị xã Mường Lay gồm 5 khu tái định cư tại chỗ: Đồi Cao, Chi Luông, Nậm Cản, Cơ Khí, Lay Nưa với tổng diện tích trên 200ha và thị xã được xếp diện quy mô đô thị loại IV. Di dân và tái thiết đô thị vừa là thách thức mà cũng chính là cơ hội. Thách thức ở chỗ: từ bao đời nay, người dân đã quen với việc làm nông, cả cuộc đời chỉ biết “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”…, nay lại chuyển sang nuôi trồng thủy sản hay nghề sông nước, liệu có sống nổi không? Ngược lại, nếu biết cách giải quyết tốt bài toán này, thì đây cũng chính là cơ hội giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế, ổn định đời sống và phát triển sản xuất. Những trăn trở, lo lắng hy vọng… cứ đan xen nhau, rất nhiều cuộc họp ban lãnh đạo thị xã đã được tổ chức chỉ  bàn về vấn đề này. Tái định cư cho dân, quả thực là một vấn đề nan giải…, nhưng khởi nguồn nào chẳng có sự khó khăn. Điểm lại một vài khó khăn ấy cũng đồng nghĩa chúng ta có quyền tự hào về thành quả thị xã có được sau 40 năm hình thành phát triển. 40 năm sau ngày thành lập thị xã (08/10/1971 - 08/10/2011), hôm nay nhìn những mái nhà tái định cư này, dù còn nhiều ngổn ngang dang dở, song không một ai trong chúng ta mất niềm tin về một cuộc sống mới, một tương lai mới đang “ươm mầm” trên mảnh đất Mường Lay.

Thị xã Mường Lay - một địa danh của những chiến tích lịch sử đã đi vào thơ ca, một thị xã “trên bến dưới thuyền” với những người nông dân cần cù, giản dị mà chân chất, một thị xã đã trải qua bao “sóng dập mưa vùi” vẫn đứng vững với ý chí kiên cường, vẫn chiến đấu, lao động và sản xuất. Một cuộc sống mới đang mỉm cười với đất và người nơi đây.

Mường Lay của ngày hôm nay đã khoác lên mình một chiếc áo mới, một khuôn mặt mới, nhiều khu nghỉ dưỡng cao cấp đang dần hoàn thiện. Tương lai về một thị xã với tiềm năng “du lịch - sinh thái - thương mại” đã không còn quá xa vời. Có được điều đó là nhờ sự nỗ lực của nhiều cấp ủy Đảng, chính quyền và nhân dân trong toàn thị xã, đặc biệt là sự đóng góp của những doanh nghiệp đã chung tay, chung sức giúp Mường Lay vượt qua những khó khăn ban đầu.