\r\n

Theo đó, tổng diện tích tự nhiên của thị xã là 11.255,93ha, gồm 3 đơn vị hành chính: Phường Sông Đà, phường Na Lay và xã Lay Nưa với tổng số 3.443 hộ (12.382 khẩu), trong đó có 1.116 hộ (4.353 khẩu) nông nghiệp...

\r\n

Đến thời điểm này, thị xã Mường Lay đã qua 5 năm (2005-2010) triển khai công tác di dân TĐC Thủy điện Sơn La - một nhiệm vụ lâu dài và trọng đại đã và đang làm thay đổi căn bản đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội toàn thị xã. Chẳng thế mà nhiệm kỳ Đảng bộ thị xã khóa XI (2005-2010) vừa qua, có người gọi đó là “Nhiệm kỳ tái định cư”, nhiệm kỳ mà Đảng bộ Mường Lay xác định phải thực hiện song song 2 nhiệm vụ cơ bản: Vừa tiếp tục lãnh đạo nhân dân thi đua lao động sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh - quốc phòng; đồng thời bắt tay xây dựng lại thị xã tương xứng với tiềm năng và vị trí chiến lược vốn có...

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Những công trình mới của một đô thị tái thiết hiện đại, khu Đồi Cao, phường Sông Đà, thị xã Mường Lay. Ảnh: Đ.T

\r\n

Nay thì vóc dáng một thị xã tái thiết thời hiện đại đang dần hoàn thiện với rất nhiều những cơ sở hạ tầng khang trang, bề thế. Điện, đường, trường, trạm, công sở, khách sạn, siêu thị, công trình văn hóa... mọc lên san sát. Chỉ xa thị xã mấy tháng, khi trở về đã như bồi hồi bước lạc vào vùng đất lạ với những công trình nhiều chục tỷ đồng đang được thi công. Trong ngọt bùi lại chênh chao nhớ ngày quá vãng, lúc mà tương lai của thị xã còn chưa được quyết định dứt khoát, đó là thời điểm cách đây gần chục năm về trước. Dạo ấy, đêm ở thị xã đường sá vắng tanh và tối như hũ nút. Thỉnh thoảng một chiếc xe Mink rồ ga hết cỡ, phóng bạt mạng như có ma đuổi đằng sau. Dọc “con phố” từ ngã ba bản Xá sang cầu Sắt, cùng với mùi rượu, những giọng hát khê nồng ông ổng vọng ra từ các quán karaoke chật chội và bụi bặm. Giữa đôi bờ thị xã, dòng Nậm Lay nghìn đời nay đã chảy và bây giờ vẫn chảy. Con sông thủy chung băng qua bao nhiêu ghềnh thác để về đây chứng kiến mọi thăng trầm, từ cái thuở sinh thành của thị xã ở tuổi “tam thập nhi lập”...

\r\n

... Ngày 27/10/1962, kỳ họp thứ 5 nhiệm kỳ II Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, ra Nghị quyết tái lập 2 tỉnh: Sơn La, Lai Châu và thành lập tỉnh mới Nghĩa Lộ. Kể từ đây cơ quan hành chính cấp tỉnh được khôi phục, vĩnh viễn chấm dứt cơ chế các phủ huyện chịu sự điều hành từ xa của Uỷ ban Hành chính Khu Tự trị Tây Bắc. Tròn 3 tháng sau, sáng 28/01/1963, tại sân Chiến Thắng (sau là địa điểm của Trường Tiểu học Sông Đà), lễ ra mắt Uỷ ban Hành chính lâm thời tỉnh Lai Châu được tổ chức. Theo chỉ định của Trung ương, đồng chí Lâm Sung được cử giữ chức Chủ tịch Uỷ ban Hành chính lâm thời tỉnh Lai Châu. Toàn tỉnh lúc này có 7 huyện: Điện Biên, Tuần Giáo, Phong Thổ, Mường Tè, Mường Lay, Tủa Chùa, Sình Hồ (sau đổi thành Sìn Hồ) và 1 thị trấn Lai Châu, dân số gần 159.000 người với 21 dân tộc anh em.

\r\n

Khó mà tả hết niềm vui sướng của nhân dân Lai Châu, bà con các dân tộc thiểu số tự hào với ý nghĩ: “Vậy là mình đã có cái tỉnh của mình!”. Cùng với sự ra đời và “những cú vươn vai Phù Đổng” của thị trấn Lai Châu, thì cái tên châu Lai - một trong 10 châu của vùng “thập châu” phong kiến - dần dần lùi vào lịch sử. Nhưng phải 9 năm sau - chính xác là 8 năm, 11 tháng và 19 ngày sau - Phó Thủ tướng Lê Thanh Nghị thay mặt Hội đồng Chính phủ, ký Quyết định số 189/QĐ-HĐCP ngày 08/10/1971, về việc nâng cấp thị trấn Lai Châu lên thành thị xã Lai Châu. Thêm một lần nữa người Lai Châu được dịp mãn nguyện bảo nhau: “Có chăng thì chăng chứ, Chính phủ làm thế mới tài. Tỉnh là phải có thị xã tỉnh lỵ chứ lẽ nào lại cứ “thị trấn tỉnh lỵ” mãi, ngượng lắm!”. Từ đó, ngày 08/10/1971 được xem là dấu mốc quan trọng, trong “biên niên sử” của thị xã Mường Lay sau này.

\r\n

Hai năm sau, 1973, lượng sức mình không thể kham nổi nên Lai Châu mời một đoàn cán bộ của tỉnh kết nghĩa Thái Bình, lên giúp quy hoạch tổng thể toàn thị xã. Sau gần nửa năm tiết kiệm để “chiêu hiền đãi sỹ”, bản đồ quy hoạch hoàn thành và được trình lên Chính phủ. Nhưng mà, sau khi tham khảo ý kiến của Uỷ ban Trị thủy sông Hồng, Chính phủ chỉ đạo thị xã Lai Châu chỉ là... ở tạm. Tuy nhiên, ở tạm thì cũng phải sống, cho dù chỉ là sống... tạm. Những năm sau, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, sự giúp đỡ của các ngành các cấp, bộ mặt thị xã Lai Châu có những đổi thay thật đáng kể. Quý hóa đến như thư viện, bảo tàng và sang trọng đến như phát thanh, truyền hình, thì Lai Châu cũng có. Người Lai Châu tự cảm thấy hài lòng, vì hồi ấy nước mình còn nghèo lắm. Vả lại, cả dân tộc ta đang phải thắt lưng buộc bụng dồn sức cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước - Một cuộc chiến mà người Lai Châu cũng có bổn phận phải tham gia, theo cách của riêng mình...

\r\n

 

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Bản Xá, thị xã Mường Lay, 10 năm trước. Ảnh: H.T

\r\n

Nhân nhắc đến phát thanh, hẳn nhiều người chúng ta chưa quên thời khắc của 34 năm về trước: Vào lúc 11 giờ 0 phút ngày 23/9/1977, thung lũng Nậm Lay bỗng rộn ràng hơn bởi chương trình phát thanh tiếng phổ thông đầu tiên của Đài Phát thanh Lai Châu và ngày này (23/9/1977), đương nhiên trở thành ngày thành lập của Đài Phát thanh - Truyền hình hai tỉnh Lai Châu và Điện Biên hiện nay. Trong niềm vui đời sống sang trang ấy, vào những đêm trăng và sau những mùa vàng no ấm, khắp các làng bản thân yêu, như: Chi Luông, Na Láy, Quan Chiên, bản Hốc, bản Đớ... đâu đâu cũng hiện lên những điệu xòe Thái trắng kiêu sa và lộng lẫy - Những điệu xòe từng giành Huy chương Vàng tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc 1954, những điệu xòe mà chỉ cần cầm lấy tay nhau đã nghe lòng như ướp men say...

\r\n

Giữa lúc cuộc sống của nhân dân thị xã đang yên ả trôi đi, bất ngờ vào đêm 26 rạng ngày 27/6/1990, từ xã Mường Tùng huyện Mường Lay (tức huyện Mường Chà hiện nay), một cơn lũ quét kinh hoàng đi qua Trại Gà, tàn phá Trường Tiểu học Chi Luông, xóa sổ Công ty Xe khách Lai Châu, 2 đơn vị Phòng cháy chữa cháy và Cảnh khuyển thuộc Công an tỉnh Lai Châu (cũ)... Tổng cộng 87 người chết, trong đó nhiều người mất tích. Từ đấy, đúng ngày Tết Đoan Ngọ (05 tháng 5 âm lịch) hàng năm; tức ngày Quý Hợi tháng Nhâm Ngọ (tháng nhuận), năm Canh Ngọ (27/6/1990), thành ngày giỗ chung của nhiều gia đình ở thị xã Lai Châu. Chỉ trong chốc lát cơn lũ quét đã cuốn đi hàng chục tỷ đồng vật chất. Hàng trăm gia đình sau mấy chục năm ki cóp, giờ cả hai bàn tay tay nào cũng trắng. Từ trong tang thương nhân dân thị xã Lai Châu dìu nhau gượng dậy, dùng phần sinh lực cuối cùng và không thể khuất phục để bới đất lật cỏ, với hy vọng nếu không tìm thấy những người đã chết thì cũng tìm được kế sinh nhai cho người còn sống...

\r\n

Sáu năm sau - vào lúc mà vết thương lòng đã phần nào kín miệng lành da - một cơn “đại hồng thủy” còn khủng khiếp hơn cả lần trước lại cuồn cuộn đổ về. Trong 2 ngày 17 và 18/8/1996, từ khu vực xã Mường Tùng nơi xảy ra trận lũ ngày 27/6/1990, một lần nữa biển nước ầm ầm phóng ra thị xã Lai Châu. Qua địa danh với tên gọi dân gian “núi bổ đôi”, con “thủy quái” hung dữ đã cuốn phăng toàn bộ 25 người của Đội sản xuất số 5 (Lâm trường Đặc sản Mường Lay). Riêng huyện Mường Lay có 63 người bị lũ cuốn trôi và bị vùi lấp trong bùn đất, 24 người mất tích. Cả thị trấn Mường Lay và thị xã Lai Châu, ước tính khoảng 50 tỷ đồng tài sản trở thành vật hiến tế cho thủy thần. Trong số 1.145 hộ với 4.875 nhân khẩu lâm nạn, có tới 267 hộ với 1.073 nhân khẩu không còn lấy manh áo thứ hai. Gần một tuần liền trong mất mát, hoảng loạn và đói rét, 2.976 sinh linh phải sống nhờ vào những chiếc bánh mì tế độ từ trực thăng thả xuống, ai may mắn đón được chiếc nào thì nhai vội nhai vàng cho lòng đỡ đói và cho dạ đỡ đau...

\r\n

Trước cơn lũ cả thị xã mới có vẻn vẹn 93ha ruộng nước, giờ chỉ còn 43ha là có thể gieo trồng tạm được, quá nửa diện tích canh tác biến thành những bãi đá khổng lồ. May mắn thay, Đảng và Chính phủ luôn luôn ở bên đồng bào các dân tộc Lai Châu, cả nước sẵn sàng đồng cam cộng khổ với Lai Châu. Đạo lý Việt Nam và truyền thống “lá lành đùm lá rách” đã hơn một lần giúp Lai Châu vượt qua khó khăn, vượt qua tang tóc, vượt lên lũ bão và vượt lên chính mình... Và lần này, không đừng được nữa, ngày 17/12/1996 thay mặt Chính phủ (nhiệm kỳ Quốc hội khóa IX, từ 1992-1997), Phó Thủ tướng Trần Đức Lương ký ban hành Chỉ thị số 938/CT-TTg, về việc: “Xây dựng quy hoạch, kế hoạch, tổ chức di chuyển thị trấn Mường Lay, thị xã Lai Châu và việc tái định cư hộ dân khỏi vùng lũ quét”...

                                                                             Kỳ 2: Thị xã, cuộc “thiên di” lịch sử
                                                                                  Theo baodienbienphu.com.vn