Quả\r\n thực có dịp tới các làng bản người Thái sinh sống, chúng ta dễ dàng \r\nnhìn thấy không chỉ những công cụ đơn lẻ mà cả một hệ thống công trình \r\ndựng bên bờ sông, ven suối hoặc cạnh các cánh đồng, phục vụ việc cung \r\ncấp nguồn nước cho các chân ruộng. Hàng bao đời nay, đó là thứ nông cụ \r\nquen thuộc và đắc dụng trong nền sản xuất nông nghiệp của đồng bào Thái \r\nnói riêng và các dân tộc vùng cao nói chung. Sở hữu những phần đất với \r\ncác điều kiện canh tác thuận lợi, người Thái từng bước phát triển nền \r\nnông nghiệp lúa nước với hệ thống thủy lợi mương - phai - lái - lịn và \r\nnhững ao hồ, trước hết là để trữ nước đồng thời dùng vào việc nuôi thả \r\nthủy sản. Chẳng phải ngẫu nhiên mà trên mâm cúng cổ truyền của người \r\nThái, bao giờ cũng có món xôi nếp và món cá nướng. Ðó là cách bà con \r\n“trả ơn” những thửa ruộng vừa cấy lúa vừa thả cá, một loại hình canh tác\r\n cho thu nhập cao trên cùng một đơn vị điền thổ.

Ðể\r\n có thêm thông tin về văn hóa dân tộc Thái qua kinh nghiệm canh tác \r\nruộng nước, chúng tôi may mắn có buổi làm việc với một người con của dân\r\n tộc Thái chính gốc; đó là ông Lò Ngọc Duyên - Trưởng ban Ðiều phối \r\nTrung tâm Bảo tồn và Phát triển tri thức các dân tộc Ðiện Biên, nguyên \r\nChủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Ðiện Biên. Như một cách chia sẻ đầy tự \r\nhào về dân tộc mình, ông Lò Ngọc Duyên cho biết: Bà con dân tộc Thái có \r\nnhiều kinh nghiệm chinh phục nguồn nước tự nhiên, trong hệ thống các \r\ncông trình “dẫn thủy nhập điền”, trước hết phải kể đến vai trò của công \r\ntrình thuỷ lợi mà người Thái gọi là “phai”. Ðó là một con đập chắn ngang\r\n dòng suối nhằm tạo độ chênh của dòng chảy, có tác dụng đưa nước vào \r\nmương và sau đó nước từ mương chảy vào các thửa ruộng bậc thang cao hơn \r\nmặt suối, thông qua hệ thống máng dẫn truyền thống bằng tre hoặc bương \r\n(ngày nay ở nhiều nơi, hệ thống máng dẫn này được thay bằng ống nhựa \r\ncông nghiệp hoặc ống cao su). Thông thường phai là một công trình lớn, \r\nđảm bảo cung cấp nước tưới cho hàng chục, thậm chí hàng trăm hecta lúa \r\nruộng. Do vậy, có khi cả hợp tác xã hoặc cả một vùng nhiều xã cùng góp \r\ncông góp của làm phai.

Nhiều\r\n khi “chỉ đạo kỹ thuật” làm phai không phải là trưởng bản hay chủ nhiệm \r\nhợp tác xã, mà là các già làng trưởng bản - người có nhiều kinh nghiệm \r\nlàm thủy lợi. Việc chọn vị trí đặt phai rất quan trọng, tiêu chí đầu \r\ntiên là phải đưa được nước vào chân ruộng cao nhất của cả một vùng canh \r\ntác. Cái khó tiếp theo là phải chịu được sức xói mòn tàn phá của không \r\nchỉ  1 - 2 mà là nhiều mùa mưa lũ của những năm tới. Thông thường người \r\nta chọn chỗ làm phai có những tảng đá, gốc cây to và phai được đặt chéo \r\n(thay vì đặt ngang) dòng suối để giảm thiểu sức cản của con nước khi mùa\r\n mưa. Trước kia phai chủ yếu được làm bằng những vật liệu “rẻ tiền mau \r\nhỏng” như: Tre, gỗ, đất, đá... nhưng nay một số nơi được bê tông hóa và \r\nđó chính là các đập dâng, được xây dựng bằng nguồn vốn nhà nước qua các \r\nchương trình, dự án đầu tư phát triển nông nghiệp.

Ðại\r\n đa số cư dân Thái sinh sống và làm ruộng nước trong các lòng chảo nhiều\r\n sông suối khe rạch. Ðây là địa bàn thấp nên hay xảy ra lũ ống, lũ quét \r\nsong kinh nghiệm canh tác ruộng nước đã giúp họ vượt lên hoàn cảnh, \r\nchiến thắng thiên tai nhờ hệ thống phai - mương - lái - lín vào hàng \r\nkhuôn mẫu... Tuy nhiên, đẹp mắt nhất, nên thơ nhất không phải các phai -\r\n mương - lái - lín mà chính là các cọn nước. Về quy mô có thể khác nhau,\r\n nhưng xét theo nguyên tắc cấu tạo, cọn nước gồm 2 bộ phận chính: Ðập \r\nchắn nước và guồng chuyển nước. Ðập chắn nước gồm nhiều đoạn tre (chứ \r\nkhông dùng gỗ vì gỗ không trụ được trong môi trường nước), đóng sâu \r\nxuống lòng suối theo hình phễu hoặc hình vòng cung. Ðập này vừa có tác \r\ndụng ngăn nước lại để mực nước dâng lên cao, vừa là nơi đặt guồng chuyển\r\n nước. Guồng chuyển nước là một vòng tròn bằng tre trông như một cái \r\nbánh xe, đường kính lớn hay nhỏ tuỳ thuộc vào khoảng cách mặt đập với \r\nmặt nước cao hay thấp. Trục “bánh xe” là một đoạn gỗ tròn (hoặc vuông), \r\nđường kính khoảng 15cm, được nối với vòng tròn ngoài cùng bởi một hệ \r\nthống các “nan hoa” bán kính cũng bằng tre.

Trên\r\n bề mặt của vòng tròn được gắn những phên đan bằng tre hoặc nứa vuông \r\ngóc với các dây cung, đây chính là những tấm chắn để dòng nước tác dụng \r\nlên đó sinh ra lực cuốn li tâm, kéo guồng nước quay quanh trục của nó. \r\nCũng trên bề mặt vòng tròn, giữa những phên đan là các ống bương một đầu\r\n để hở, buộc chếch chừng trên dưới 40o. Những ống tre này sẽ vục nước ở \r\ndưới thấp, rồi theo vòng quay thân cọn mang nước lên cao, đổ vào phần \r\nruộng bên trên... Cứ như thế, ngày này sang ngày khác, những cọn nước \r\nthô sơ bền bỉ làm công việc “điều tiết” thủy nông cho những cánh đồng. \r\nKhông cần đến điện, không cần đến dầu nhớt bôi trơn, cái cọn nước kiên \r\nnhẫn làm việc trong mọi điều kiện thời tiết.

Không\r\n ai biết cọn nước có từ bao giờ và do người nào nghĩ ra, song một điều \r\ncó thể khẳng định rằng đó là sản phẩm lâu đời của nền văn minh lúa nước \r\nvùng cao. Ðồng bào dân tộc thiểu số nói chung, các dân tộc thuộc ngữ hệ \r\nTày - Thái nói riêng, là những người có nhiều kinh nghiệm trong việc chế\r\n tạo và sử dụng cọn nước. So với máy bơm điện hoặc hệ thống kênh mương \r\nnội đồng đã bêtông hóa, thì tốc độ chuyển nước của cọn nước không bằng. \r\nTuy nhiên, nếu hạch toán giá thành và đặc biệt với những vùng không có \r\nđiện để chạy máy bơm hoặc địa thế chênh vênh không thể làm mương dẫn, \r\nthì cọn nước chính là sự lựa chọn số một cho việc giải quyết nguồn nước \r\ntưới nông nghiệp.

Xin\r\n hãy hình dung khung cảnh vùng cao, vào một buổi chiều hoàng hôn phủ tím\r\n những triền núi biếc, dọc bờ suối hàng chục cái cọn nước cần mẫn quay \r\ntròn. Cùng với đó là tiếng nước đổ ì oạp, tiếng guồng quay kẽo kẹt xen \r\nlẫn những tiếng cười khúc khích của các sơn nữ trong cuộc “tắm tiên”. \r\nNếu bạn là nhà nhiếp ảnh chắc không thể không dừng lại, lấy máy ra và \r\nbấm lia lịa, cố thu vào ống kính những khuôn hình chân thực và lãng mạn \r\nnhất về cuộc sống sơn thôn. Như vậy, cái cọn nước không chỉ gắn bó mật \r\nthiết với đời sống cư dân nông nghiệp vùng cao, mà còn là đề tài hấp dẫn\r\n cho văn học nghệ thuật.../.