Nghệ thuật múa dân gian Thái mang đậm nét\r\n đặc trưng. Những cô gái Thái với váy áo cóm thắt đáy lưng ong, uyển \r\nchuyển, duyên dáng trong các điệu múa dân tộc như: xe khăn, xe nón, xe \r\nbi... không khỏi làm xao xuyến, ngây ngất lòng người. Từ trước tới nay, \r\nmúa luôn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và trở thành món \r\năn tinh thần không thể thiếu của đồng bào Thái. Phổ biến nhất đó là \r\nnhững điệu xòe truyền thống. Các làn điệu dân ca, dân vũ này ngày nay \r\nvẫn còn tồn tại và được lưu giữ trong cộng đồng người Thái trắng ở đây. \r\nHiện tại, toàn thị xã đang có khoảng 34 đội văn nghệ quần chúng ở các \r\nbản, tổ dân phố, chủ yếu tập trung ở các bản dân tộc Thái.

Mường Lay ngày nay được gắn liền với hình \r\nảnh mênh mông sông nước là những mái nhà sàn kiên cố nằm san sát 2 bên \r\nbờ sông. Cuộc sống bình dị với những người nông dân mưu sinh ven sông \r\nbằng nghề chài lưới, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Cũng không biết từ\r\n bao giờ, nước đã được nâng lên thành vị thần bảo hộ cho cuộc sống vật \r\nchất và tinh thần, đi vào thế giới tâm linh của những cư dân nông nghiệp\r\n này và dần hình thành tín ngưỡng thờ các vị thần sông nước, cầu mong \r\ncác vị thần phù hộ, giúp đỡ cho cuộc sống của họ.

Lý giải điều này, ông Khoàng Văn Phanh ở \r\nbản Na Nát chia sẻ: do cuộc sống gắn liền với nước nên ngay từ xa xưa \r\nngười dân ở đây đã ý thức được tầm quan trọng của nước. Cuộc sống và lao\r\n động sản xuất không thể không có nước. Nước trở thành biểu tượng thiêng\r\n liêng của sự sống, sự sinh sôi nảy nở, đem đến mùa màng bội thu cùng sự\r\n no đủ, hạnh phúc và phồn thịnh. Nếp nghĩ đó ăn sâu trong tư duy của họ.\r\n Bởi vậy, khi tạo lập cuộc sống ban đầu với nghề trồng trọt, nước vừa là\r\n yếu tố của đời sống văn hóa vật chất, vừa là yếu tố của đời sống tinh \r\nthần của cư dân khu vực này.   

“Hỡi các vị thần sông, thần suối

Chọn ngày được ngày sang

Chọn giờ được giờ bạc

Giờ con đã sắm đủ lễ

Mời các vị thần sông

Mời chủ núi thần đất

Chủ án ngự đáy sông…

Lễ con có đầu lợn lấy từ mường bun

Rượu con cất từ mường bầu

Nước con rót từ chín tầng mây

Sắp lễ mời thần thánh

Bày lễ mời thần linh

Hãy cùng nhau đến rồi cùng nhau ăn

Hỡi thần sông, thần suối

Hỡi linh hồn của những người khai mường lập bản”…

Lễ tế thần sông nước của người Thái ở \r\nMường Lay hàm chứa nhiều giá trị nhân văn sâu sắc, mang đậm sắc thái văn\r\n hóa “Người Thái ăn theo nước”.

Tuy nhiên, trong thời gian gần đây nhiều \r\nloại hình văn hóa, nghệ thuật dân tộc trên địa bàn không còn hoặc đang \r\nbị mai một. Đặc biệt, văn hóa truyền thống của đồng bào có sự pha trộn \r\nvới văn hóa các dân tộc miền xuôi; một số lễ hội truyền thống mang tính \r\ncộng đồng ít được người dân quan tâm như: tín ngưỡng liên quan đến nông \r\nnghiệp, sự linh thiêng của khu rừng, việc tôn thờ thần núi, thần rừng, \r\nthần sông...

Trong công tác kiểm kê, nhiều di sản văn \r\nhóa phi vật thể trên địa bàn thị xã đặc biệt là của người Thái trắng vẫn\r\n còn được gìn giữ trong đời sống như: tiếng nói, múa dân gian, trò chơi \r\ndân gian, việc cưới, việc tang, ẩm thực dân tộc, trang phục, trang sức \r\ntruyền thống, kiến trúc dân gian và một số nhạc cụ dân tộc. Đây chính là\r\n cơ sở để Mường Lay tiếp tục có những bước tiến trong tương lai với \r\nnhiều hoạt động cụ thể hơn.

UBND thị xã đã ban hành Đề án “Bảo tồn và \r\nphát triển văn hóa các dân tộc thị xã Mường Lay gắn với phát triển kinh \r\ntế - xã hội giai đoạn 2011 - 2015, định hướng đến năm 2020”, phục dựng \r\nlễ hội truyền thống đặc sắc, đồng thời giữ gìn phong tục tập quán tốt \r\nđẹp và trò chơi dân gian. Đề án được chính quyền thị xã thực hiện nhằm \r\ngiữ gìn, bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc trên địa bàn theo từng \r\ngiai đoạn, từ đó nâng cao ý thức trong việc bảo tồn và phát huy truyền \r\nthống của dân tộc Thái cũng như cộng đồng các dân tộc khác trên địa bàn.

Hiện nay, thị xã Mường Lay đang tích cực \r\nxây dựng đội văn nghệ cơ sở và duy trì hoạt động hiệu quả tại các xã, \r\nphường để giữ gìn những bài hát, điệu múa dân tộc, đặc biệt là 9 điệu \r\nmúa Thái cổ nhằm nâng cao đời sống tinh thần và sinh hoạt cộng đồng. Bên\r\n cạnh đó, ngày hội văn hóa - thể thao các dân tộc ở thị xã được duy trì \r\nvà tổ chức với các hoạt động văn hóa - thể thao phong phú, đậm đà bản \r\nsắc dân tộc.

Các loại hình nghệ thuật dân tộc, thi đấu \r\nthể thao, trò chơi dân gian được tổ chức như tó má lẹ, đi cà kheo, ném \r\ncòn, bắn nỏ... góp phần nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy bản sắc văn \r\nhóa dân tộc và những dư vị rất riêng, rất đặc biệt trong không gian văn \r\nhóa của người Thái trắng. Cùng với việc xây dựng đội văn nghệ cơ sở, duy\r\n trì loại hình nghệ thuật, Mường Lay còn sưu tầm, chụp chép được 2 tác \r\nphẩm sách viết bằng chữ Thái, bảo tồn kiến trúc nhà sàn và dạy tiếng \r\nThái cho học sinh tiểu học, THCS./.